“Schipperen in oorlogstijd” beschrijft lotgevallen van drukkerij Joh. Enschedé en Zonen tijdens bezetting
Op 11 april is in de Waalse Kerk in Haarlem het boek “Schipperen in oorlogstijd” gepresenteerd. Historicus Jan de Roos beschrijft daarin de lotgevallen van drukkerij Joh. Enschedé en Zonen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De eerste exemplaren werden uitgereikt aan vertegenwoordigers van de familie en het bedrijf Joh. Enschedé en van het Noord-Hollands Archief. Er was ook een boek voor de 84-jarige Marie van Rooden, die meer dan veertig jaar bij het bedrijf werkte.
Joh. Enschedé vormt een belangrijk onderdeel van de Haarlemse geschiedenis. De drukkerij, bekend van bankbiljetten, postzegels en andere waardepapieren, geniet ook internationaal aanzien. Duizenden Haarlemmers werkten er, en voor velen is de band met het bedrijf nog altijd sterk.
Met zijn enorme kennis van gespecialiseerd en beveiligd drukwerk was het bedrijf tijdens de Tweede Wereldoorlog van groot belang. Zo produceerde het onder meer distributiebonnen voor levensmiddelen, brandstoffen en kleding, evenals stafkaarten voor de Duitse Wehrmacht. De bezetter kwalificeerde Joh. Enschedé en Zonen als “Kriegswichtig”, essentieel voor de oorlogsvoering. ‘De grootste strop die de Duitsers hier in Nederland kunnen hebben, is als de pers bij Enschedé in de soep loopt’, zei NSB-leider Anton Mussert.
Samenwerken met het verzet
De Roos beschrijft hoe de Duitsers probeerden grip te krijgen op het bedrijf en hoe de directie daarop reageerde. Het bedrijf kwam op vele punten tegemoet aan de verlangens van de bezetter, om de drukkerij zo ongeschonden mogelijk door de oorlogsjaren te loodsen. De NSB mocht zelfs in het bedrijf een propagandafilm voor foute postzegels opnemen.
Aan de andere kant werkte directielid Dithmar Huijsman intensief samen met de bekende verzetsman Gerrit Jan van der Veen bij het vervalsen van distributiebonnen voor onderduikers. Ook grafisch ontwerper Sem Hartz was actief in het verzet.
Een bijzonder verhaal betreft de plannen van het Nederlandse verzet om het bedrijf in 1943 met Engelse bommen plat te laten gooien of op te blazen. Dat ging op het nippertje niet door. ‘Het zou de historische binnenstad van Haarlem in een puinhoop hebben veranderd en vele mensenlevens hebben gekost’, aldus De Roos.
Lotgevallen van de medewerkers
Veel aandacht schenkt hij aan de lotgevallen van het personeel, onder wie de Joodse medewerkers. Drie van hen kwamen in kampen om het leven. Ook drie andere medewerkers kwamen tijdens de bezetting om het leven. Een apart hoofdstuk is gewijd aan de dramatische reis van dertien kinderen van Enschedé-personeel. Zij gingen tijdens de Hongerwinter van 1944-‘45 met een bedrijfsauto naar De Rijp om bij boeren aan te sterken. Onderweg werd de auto door een Brits toestel beschoten. Zeven kinderen en twee begeleiders kwamen daarbij om het leven. Het dompelde hun families en het bedrijf in diepe rouw.
“Schipperen in oorlogstijd. De Haarlemse drukkerij Joh. Enschedé en Zonen 1940-1945” van Jan de Roos verschijnt bij uitgeverij Loutje. Het boek telt 208 bladzijden en 165 illustraties en is in de boekhandel verkrijgbaar. Een voorproefje is te vinden op de website Schipperen in oorlogstijd - Uitgeverij Loutje.
Foto boven: Auteur Jan de Roos reikt de eerste boeken uit aan Gelmer Leibbrandt (Koninklijke Joh. Enschedé), Christiaan Enschedé (Stichting Museum Enschedé), Willeke de Groot (directeur Noord-Hollands Archief) en Jan Spoelder (Vrienden Noord-Hollands Archief). Foto: Rob Over de Linden.
Blijf op de hoogte: ontvang wekelijks de PRINTmatters nieuwsbrief in je inbox
